बाख्रा पालनका लागि नेपालमा पाइने उत्कृष्ट घाँसहरू र डाले घाँसका नाम

नेपालमा कृषि क्षेत्रको एउटा बलियो खम्बा भनेको बाख्रा पालन हो। तर, धेरै कृषकहरूले बाख्रा पालन त सुरु गर्नुहुन्छ, तर उचित आहार र घाँसको व्यवस्थापन मिलाउन नसक्दा सोचेजस्तो नाफा कमाउन सक्नुहुन्न। बाख्रा पालनमा हुने कुल खर्चको करिब ७० प्रतिशत खर्च दाना र आहारामा हुन्छ। यदि हामीले आफ्नै खेतबारीमा पोसिलो घाँस उत्पादन गर्न सक्यौं भने यो खर्चलाई घटाएर व्यवसायलाई अत्यधिक नाफामूलक बनाउन सकिन्छ।

यस लेखमा हामी नेपालमा उपलब्ध डाले घाँस, भुईँ घाँस, र आधुनिक उन्नत घाँसहरूको बारेमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।

१. बाख्राको लागि नेपालमा उपलब्ध डाले घाँस र हरियो घाँसका नाम तथा फाइदा

नेपालको भौगोलिक बनावट अनुसार पहाडी र तराई क्षेत्रमा फरक-फरक प्रकारका घाँसहरू पाइन्छन्। बाख्राका लागि विशेष गरी दुई प्रकारका घाँसहरू महत्त्वपूर्ण हुन्छन्: डाले घाँस र भुईँ घाँस ( हरियो घाँस) ।

क) प्रमुख डाले घाँसहरू (Tree Fodder)

पहाडी भेगमा डाले घाँस बाख्राको मुख्य आहारा हो। यिनमा प्रोटिन र खनिज तत्व प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ।

खन्यु (Khanyu): यो बाख्राको लागि निकै मनपर्ने र पोसिलो घाँस हो। यसले बाख्राको वृद्धि विकासमा मद्दत गर्छ।
नेभारा (Nebhara): यसमा दुध बढाउने तत्व हुन्छ, त्यसैले ब्याएका बाख्राहरूका लागि यो उत्तम मानिन्छ।
बडहर (Badahar): जाडो महिनामा पनि हरियो रहने र प्रोटिनको मात्रा उच्च भएको घाँस हो।
गिद्धेनी (Giddheni): सजिलै हुर्कने र धेरै पात दिने घाँस।
राई खन्यु र टाँकी: यी घाँसहरू हिउँदको समयमा जब अन्य हरियो घाँसको अभाव हुन्छ, तब निकै उपयोगी हुन्छन्।
इपिल- इपिल (Ipil-Ipil): यो एउटा बहुवर्षीय कोसे घाँस हो। यसमा २०-२५% सम्म प्रोटिन हुन्छ।

ख) हरियो तथा भुईँ घाँसहरू (Grass and Legumes)

अमिलो घाँस (Setaria): तराई र मध्य पहाडमा राम्रो हुन्छ।
मोलाटो (Mulato): धेरै उत्पादन दिने र सुक्खा सहन सक्ने घाँस।
रोड्स घाँस (Rhodes Grass): छिटो फैलिने र बाख्राले रुचाउने।

२. बाख्रा पालनमा स्टाइलो, नेपियर र भटमासे घाँस खेती कसरी गर्ने?

यी तीनवटा घाँसलाई आधुनिक बाख्रा पालनको मेरुदण्ड मानिन्छ। यिनको खेती गर्ने तरिका तल दिइएको छ:

स्टाइलो घाँस (Stylo)

स्टाइलो एक प्रकारको कोसे (Legume) घाँस हो। यसले माटोको उर्वराशक्ति पनि बढाउँछ।

खेती गर्ने समय: जेठ-असार (मनसुनको समय)।
तरिका: यसको बीउ सानो हुने भएकोले माटोलाई मसिनो बनाएर छर्नुपर्छ। प्रति रोपनी करिब ५०० ग्राम बीउ आवश्यक पर्छ।
फाइदा: यसमा प्रोटिन बढी हुन्छ र यसलाई सुकाएर 'हे' (Hay) बनाएर हिउँदका लागि सञ्चय गर्न सकिन्छ।

नेपियर घाँस (Napier)

नेपियर सबैभन्दा धेरै उत्पादन दिने घाँस हो। यसलाई "बाख्राको सुपर फुड" पनि भनिन्छ।

लगाउने तरिका: यसलाई बीउबाट भन्दा पनि जरा वा काण्ड (Stem Cutting) बाट लगाइन्छ। दुईवटा आँख्ला भएको काण्डलाई ४५ डिग्रीको कोणमा रोप्नुपर्छ।
सिफारिस जात: सुपर नेपियर (CO-5) नेपालमा अहिले निकै लोकप्रिय छ।
काट्ने समय: रोपेको ६०-९० दिनमा पहिलो पटक र त्यसपछि हरेक ४०-४५ दिनमा काट्न सकिन्छ।

भटमासे घाँस (Soybean Fodder/Rice Bean)

यसलाई स्थानीय भाषामा 'मास' वा 'मस्याङ' जस्तै घाँसको रूपमा बुझिन्छ।

खेती: मकैबारीमा अन्तरबालीको रूपमा वा छुट्टै खेती गर्न सकिन्छ।
महत्त्व: यसले बाख्राको वजन छिटो बढाउन (Weight Gain) मद्दत गर्छ।

३. बाख्रालाई दिने उत्कृष्ट स्थानीय तथा विदेशी घाँसहरूको सूची

बाख्राको स्वास्थ्य र उत्पादन क्षमता बढाउन स्थानीय र उन्नत विदेशी घाँसको सन्तुलन मिलाउनु पर्छ।

घाँसको प्रकार	नाम	मुख्य विशेषता
स्थानीय डाले घाँस	खन्यु, टाँकी, गिद्धेनी, कुटमिरो	स्थानीय वातावरणमा सजिलै हुर्कने, रैथाने ज्ञान।
उन्नत भुईँ घाँस	नेपियर, मेन्डोला, रोड्स	थोरै जग्गामा धेरै उत्पादन दिने।
कोसे घाँस (Legumes)	स्टाइलो, बर्सिम, लुसर्न, बदामे घाँस	प्रोटिनको भण्डार, दानाको खर्च कटौती गर्ने।
विदेशी/ आधुनिक	मोलाटो-२, सुपर नेपियर	छिटो बढ्ने र धेरै पोसिलो।

४. सस्तो र पौष्टिक घाँस खेती गरेर बाख्रा पालन कसरी नाफामूलक बनाउने?

बाख्रा पालनमा सफल हुन केवल बाख्रा किनेर पुग्दैन, घाँसको पात्रो (Fodder Calendar) बनाउनु पर्छ। नाफामूलक बनाउने केही गुप्त उपायहरू यहाँ छन्:

१. ७०: ३० को नियम अपनाउनुहोस्

बाख्राको आहारामा ७०% घाँस र ३०% मात्र दाना हुनुपर्छ। यदि तपाइँसँग पर्याप्त मात्रामा इपिल- इपिल , स्टाइलो र बडहर जस्ता प्रोटिनयुक्त घाँस छन् भने बजारको महँगो दाना किन्ने खर्च शून्यमा झार्न सकिन्छ।

२. घाँस सञ्चय (Silage and Hay)

वर्षायाममा धेरै घाँस हुन्छ तर हिउँदमा हरियो घाँसको अभाव हुन्छ। यस्तो बेला:

साइलेज (Silage): मकै वा नेपियर घाँसलाई खाडलमा खाँदेर बनाइने गुन्द्रुक जस्तै आहारा। यसले हिउँदमा पनि हरियो घाँसको काम गर्छ।
हे (Hay): स्टाइलो वा जई घाँसलाई सुकाएर राखिन्छ, जसले जाडोमा ऊर्जा दिन्छ।

३. उन्नत बीउ र बहुवर्षीय घाँस

एकपटक रोपेपछि ५-१० वर्षसम्म उत्पादन दिने घाँसहरू (जस्तै: नेपियर, मोलाटो) लगाउँदा श्रम र लगानी दुवै बच्छ।

४. चरिचरण र खोर सुधार

बाख्रालाई दिउँसो केही समय चराउने र बिहान-बेलुका खोरमा सन्तुलित घाँस दिँदा बाख्राको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ र औषधि खर्च कम हुन्छ।

५. कृषकका लागि केही विशेष सुझावहरू

माटो परीक्षण: घाँस लगाउनु अघि आफ्नो खेतको माटो परीक्षण गराउनुहोस्।
मिश्रित घाँस खेती: केवल एक प्रकारको घाँस मात्र नलगाउनुहोस्। कोसे (Legumes) र अकोसे (Non-legumes) घाँस मिलाएर लगाउनुहोस् ताकि बाख्राले सन्तुलित भोजन पाओस्।
सिँचाई र मलजल: उन्नत घाँसबाट राम्रो उत्पादन लिन बाख्राको खोरबाट निस्कने मल र मूत्रको उचित प्रयोग गर्नुहोस्।

निष्कर्ष

नेपालमा बाख्रा पालन व्यवसायलाई दिगो र फाइदाजनक बनाउने एक मात्र कडी भनेको घाँस खेती हो। स्थानीय डाले घाँसको संरक्षण गर्दै आधुनिक नेपियर र स्टाइलो जस्ता घाँसहरू विस्तार गर्न सकेमा नेपाली कृषकहरूले विदेश जानु पर्दैन। आफ्नै गाउँ-ठाउँमा बसेर बाख्रा पालनबाट मनग्ये आम्दानी गर्न सकिन्छ।

याद राख्नुहोस्, " जसको गोठमा घाँस, उसको गोठमा बाख्राको बास र खल्तीमा पैसाको रास।"

तपाइँलाई यो लेख कस्तो लाग्यो? यदि तपाइँ पनि बाख्रा पालन गर्दै हुनुहुन्छ वा गर्ने सोचमा हुनुहुन्छ भने घाँसको बीउ र प्राविधिक सहयोगका लागि नजिकैको कृषि ज्ञान केन्द्र वा पशु सेवा कार्यालयमा सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ।