नेपालमा बाख्रा पालन व्यवसाय गर्ने कृषकहरूको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दो छ। तर, धेरै किसानहरूले भोग्ने साझा समस्या भनेको बाख्राको लागि पर्याप्त र पोसिलो घाँसको अभाव हो। यदि तपाईं पनि आफ्नो बाख्राको तौल छिटो बढाउन र दूध उत्पादनमा वृद्धि ल्याउन चाहनुहुन्छ भने, बाख्रालाई अति पोसिलो र मनपर्ने घाँस : मेन्दोला एक अचूक विकल्प हो।
बाख्राको स्वास्थ्य र फार्मको मुनाफा सिधै घाँसको गुणस्तरमा निर्भर गर्दछ। मेन्दोला घाँस (Lucerne/Alfalfa) लाई संसारभरि नै "घाँसकी रानी" भनेर चिनिन्छ। यस ब्लगमा हामी मेन्दोला घाँसको परिचय, यसको पोषण तत्व, नेपालमा लगाउने तरिका र हेरचाहका बारेमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।
१. परिचय – किन मेन्दोला घाँस बाख्राका लागि उत्तम छ?
बाख्रा पालक किसानहरूले सधैं खोज्ने तीनवटा कुरा हुन्छन्: पोसिलो, सस्तो र सहजै पाइने घाँस। मेन्दोला यी तीनै गुणले भरिपूर्ण छ।
मेन्दोला घाँस के हो?
मेन्दोला, जसलाई अंग्रेजीमा 'Alfalfa' वा 'Lucerne' भनिन्छ, यो कोसे (Legume) समूहको बहुवर्षीय घाँस हो। यो एक पटक रोपेपछि ३ देखि ५ वर्षसम्म निरन्तर उत्पादन दिइरहन्छ। नेपालको सन्दर्भमा यसलाई कतै 'मेन्दोला' त कतै 'लसुन घाँस' को नामले पनि चिनिन्छ।
उपयुक्त भौगोलिक क्षेत्र:
नेपालको तराईको गर्मीदेखि लिएर पहाड र हिमाली क्षेत्रको २५०० मिटर उचाइसम्म यसको खेती सफलतापूर्वक गर्न सकिन्छ। यो घाँस चिसो सहन सक्ने र खडेरीमा पनि राम्रो उत्पादन दिन सक्ने क्षमता राख्दछ।
किन लगाउने?
एक झट्काको कुरा के हो भने, यो घाँस बाख्रालाई अति मनपर्ने मात्र होइन, यसले बाख्राको दूध बढाउने, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता सुधार्ने र विशेष गरी जाडो महिनामा प्रोटिनको कमी हुन नदिन मद्दत गर्दछ।
२. मेन्दोला घाँस बाख्रालाई किन पोसिलो हुन्छ?
बाख्राको शरीरलाई आवश्यक पर्ने मुख्य तत्व प्रोटिन हो। मेन्दोला घाँस बाख्रालाई किन पोसिलो हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर यसको पोषण तालिकामा लुकेको छ।
- प्रोटिनको मात्रा: साधारण घाँसमा प्रोटिन ८-१२% मात्र हुन्छ भने मेन्दोलामा १८-२२% सम्म प्रोटिन पाइन्छ। यसको डाँठमा समेत उच्च पोषण हुन्छ।
- भिटामिन र खनिज: यसमा भिटामिन A, D, E, र K प्रचुर मात्रामा हुन्छ। साथै, क्याल्सियम र फस्फोरस जस्ता खनिज तत्वहरूले बाख्राको हड्डी मजबुत बनाउन र प्रजनन क्षमता (Breed capacity) बढाउन वरदान सावित हुन्छन्।
- पाचन प्रणाली: यो घाँस नरम र सुपाच्य हुन्छ, जसले बाख्राको पाचन प्रणालीलाई सहज बनाउँछ।
तुलना तालिका : मेन्दोला बनाम नेपाली परम्परागत घाँस
|
विवरण |
मेन्दोला (Lucerne) |
साधारण डाले घाँस |
|
प्रोटिन |
२०% - २२% |
७% - १०% |
|
पाचनशीलता |
७०% भन्दा माथि |
४५% - ५०% |
|
उत्पादन अवधि |
३-५ वर्ष (बहुवर्षीय) |
मौसमी वा सुस्त |
|
बाख्राको रुचि |
अति धेरै |
औसत |
३. मेन्दोला घाँस खेतीको लागि नेपालको जलवायु र माटो
नेपालको विविधतापूर्ण हावापानीमा मेन्दोला खेती गर्न निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:
- तराई क्षेत्र: तराईमा यसको उत्पादन राम्रो हुन्छ तर वर्षायाममा पानी जम्न दिनुहुँदैन। जल निकासको उचित व्यवस्था अनिवार्य छ।
- पहाडी क्षेत्र ( १०००– २००० मिटर): यो क्षेत्र मेन्दोलाको लागि 'स्वर्ग' मानिन्छ। यहाँको चिसो र ठिक्कको गर्मीले घाँसको वृद्धि तीव्र बनाउँछ।
- हिमाली क्षेत्र ( २०००– २५०० मिटर): हिउँदमा अत्याधिक जाडो हुने ठाउँमा यसको वृद्धि अलि सुस्त हुन्छ, तर वसन्त ऋतु सुरु हुनासाथ यो निकै राम्रोसँग मौलाउँछ।
- माटो: बालुवामिश्रित दोमट माटो, जहाँ पानी नजमोस्, मेन्दोलाका लागि सबैभन्दा राम्रो हुन्छ। माटोको pH मान ६.० देखि ७.५ को बीचमा हुनु राम्रो मानिन्छ।
४. बाख्रा पालनको लागि मेन्दोला घाँस रोप्ने तरिका र फाइदा
व्यावसायिक बाख्रा पालनमा सफल हुन बाख्रा पालनको लागि मेन्दोला घाँस रोप्ने तरिका र फाइदा बुझ्नु अनिवार्य छ।
४. १ बीउ चयन र तयारी
सधैं प्रमाणित र स्वस्थ बीउ मात्र प्रयोग गर्नुहोस्। बजारमा यसलाई 'Lucerne' को नामले पाइन्छ। यदि तपाईंको क्षेत्रमा सिँचाइको अलि असुविधा छ भने 'प्रताप' जातको मेन्दोला उपयुक्त हुन्छ।
- बीउ दर: १ रोपनी जग्गाको लागि करिब १ देखि १.५ केजी बीउ आवश्यक पर्दछ।
४. २ जमिनको तयारी
मेन्दोलाको जरा धेरै गहिरो जाने भएकाले जमिनलाई २-३ पटक गहिरो गरी जोत्नुपर्छ।
- उत्तम समय: नेपालमा असोज-कार्तिक (जाडो सुरु हुनुअघि) वा फागुन-चैत (वसन्त ऋतु) मा यसलाई रोप्नु सबैभन्दा उत्तम हुन्छ।
४. ३ रोप्ने विधि (Line Sowing)
बीउ छरेर भन्दा लाइनमा रोप्दा गोडमेल गर्न सजिलो हुन्छ।
- लाइनदेखि लाइनको दूरी २५–३० सेमी राख्नुहोस्।
- बीउलाई २–३ सेमी भन्दा बढी गहिराइमा नगाड्नुहोस्।
- रोपेको पहिलो ३ हप्तासम्म माटोमा चिस्यान बनाइराख्न हल्का सिँचाइ गरिरहनुपर्छ।
४. ४ रखरखाव ( खाद, पानी, झारपाती)
- खाद: रोप्ने बेला प्रति रोपनी ५० किलो राम्ररी कुहिएको गोबर मल र २५ किलो DAP प्रयोग गर्नुहोस्।
- टप ड्रेसिङ: हरेक पटक घाँस काटेपछि करिब ३० किलो यूरिया प्रति रोपनीका दरले छर्दा पुन: वृद्धि छिटो हुन्छ।
- गोडमेल: सुरुको दुई महिना झारपातीले मेन्दोलालाई थिच्न सक्छ, त्यसैले हाते गोडमेल जरुरी छ।
४. ५ कटाइ ( हर्भेस्टिङ)
मेन्दोला रोपेको ६०–६५ दिनमा पहिलो कटाइका लागि तयार हुन्छ।
- जब घाँसमा १०–१५% फूल फुल्न थाल्छ, तब काट्नुहोस्। यो समयमा पोषण उच्चतम बिन्दुमा हुन्छ।
- जमिनबाट ५-७ सेमी माथि छोडेर काट्नुपर्छ ताकि फेरि पालुवा पलाउन सजिलो होस्। वर्षमा ६ देखि ८ पटकसम्म कटाइ सम्भव छ।
५. मेन्दोला घाँस बाख्रालाई कसरी खुवाउने?
मेन्दोला जति पोसिलो छ, खुवाउने तरिका नमिले यसले समस्या पनि निम्त्याउन सक्छ।
१. ताजा मेन्दोला र ब्लोट ( पेट फुल्ने) को जोखिम:
मेन्दोलामा प्रोटिन बढी हुने भएकाले धेरै ताजा वा ओसिलो घाँस एकै पटक खुवाउँदा बाख्राको पेट फुल्ने (Bloat) समस्या हुन सक्छ। त्यसैले:
- सुरुमा अन्य घाँसमा मिसाएर थोरै मात्रामा दिनुहोस्।
- घाँस काटेर १-२ घण्टा ओइलाउन दिएर मात्र खुवाउनुहोस्।
२. साइलेज वा हे (Hay) बनाएर:
मेन्दोलालाई सुकाएर 'हे' (Hay) बनाउन सकिन्छ। यो जाडो वा घाँस कम हुने समयका लागि बहुमूल्य आहार हो।
३. दैनिक मात्रा:
एक वयस्क बाख्रालाई दैनिक १.५ देखि २ किलोसम्म हरियो मेन्दोला खुवाउनु पर्याप्त हुन्छ।
६. मेन्दोला घाँसको व्यावसायिक फाइदा
साना तथा मध्यम किसानका लागि मेन्दोला आर्थिक मेरुदण्ड बन्न सक्छ:
- दूधको गुणस्तर: यसले दूधमा बोसो (Fat) र प्रोटिन बढाउँछ।
- मृत्युदरमा कमी: पोसिलो आहार पाउँदा पाठापाठीको मृत्युदर निकै घटेर जान्छ।
- अतिरिक्त आम्दानी: यदि तपाईंको उत्पादन धेरै छ भने सुकाएको मेन्दोला (Hay) प्रति बोरा १२०० देखि १५०० रुपैयाँसम्ममा सजिलै बिक्री हुन्छ।
७. सामान्य समस्या र समाधान (FAQ)
- प्रश्न: मेन्दोला खाँदा पेट फुल्छ, के गर्ने?
- उत्तर: कहिल्यै पनि शीत परेको वा भिजेको घाँस नदिनुहोस्। पहिले अलिअलि सुख्खा पराल वा भुस खुवाएर मात्र मेन्दोला दिने गर्नुहोस्।
- प्रश्न: उत्पादन कम भएमा के गर्ने?
- उत्तर: माटोको pH जाँच गर्नुहोस्। यदि माटो धेरै अम्लीय छ भने कृषि चुन प्रयोग गर्नुहोस् र पोटासयुक्त मल थप्नुहोस्।
८. नेपालका सफल बाख्रा किसानको उदाहरण
सिन्धुपाल्चोकका कृषक रामबहादुर तामाङको कथा प्रेरणादायी छ। उनले स्थानीय घाँस मात्र खुवाउँदा एउटा बाख्राबाट मुश्किलले २.५ लिटर दूध पाउँथे। तर मेन्दोला खेती सुरु गरेपछि र आहारमा सुधार गरेपछि अहिले उनका बाख्राले दैनिक ४ लिटरसम्म दूध दिन्छन्। १ रोपनीमा लगाएको मेन्दोलाले उनका १० वटा बाख्रालाई वर्षभरि प्रोटिनको अभाव हुन दिएको छैन।
९. प्रायः सोधिने प्रश्नहरू (FAQs)
१. मेन्दोला घाँसको बीउ कहाँ पाइन्छ?
तपाईंको जिल्लाको कृषि ज्ञान केन्द्र, स्थानीय बीउ पसल, वा राष्ट्रिय पशु आहार उत्पादन केन्द्रहरूमा यो सजिलै पाइन्छ।
२. यो घाँस एक पटक रोपेपछि कति वर्ष रहन्छ?
राम्रो हेरचाह गरेमा यो ३ देखि ५ वर्षसम्म रहन्छ।
३. के गाई र भैँसीलाई पनि यो घाँस दिन सकिन्छ?
हो, गाई र भैँसीका लागि पनि यो उत्तिकै उत्तम छ, तर यो विशेष गरी बाख्राका लागि बढी प्रभावकारी मानिन्छ।
१०. निष्कर्ष – तपाईंको बाख्रा फार्मको भविष्य मेन्दोलासँग
मेन्दोला घाँस लगाउनु सुरुमा अलि मिहिनेत र लगानी जस्तो देखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा यसले बाख्रा पालनलाई वास्तविक नाफामा लैजान्छ। महँगो दाना किनेर खुवाउनु भन्दा आफ्नै बारीमा मेन्दोला रोप्नु बुद्धिमानी हो।
आजै कम्तीमा १-२ रोपनीबाट परीक्षण सुरु गर्नुहोस्। बाख्रालाई अति पोसिलो र मनपर्ने घाँस : मेन्दोला ले तपाईंको फार्मको मुहार बदल्नेछ।
तपाईं कुन जिल्लाबाट यो लेख पढ्दै हुनुहुन्छ? कमेन्टमा आफ्नो ठाउँको नाम लेख्नुहोस्, हामी तपाईंको माटो र हावापानी अनुसारको सल्लाह दिनेछौं।
यो जानकारीमूलक पोस्ट अन्य किसान साथीहरूसँग शेयर गर्नुहोस्। हाम्रो फेसबुक ग्रुप ‘ नेपाली बाख्रा किसान समुदाय’ मा जोडिएर थप प्राविधिक जानकारी प्राप्त गर्नुहोस्।
Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses
Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method
Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods
Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses
Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits
Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method
Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca
Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica
Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense
Kodo, कोदो, कोद्रव, मडुवा, Millet, Eleusine coracana
Kote Mandro, कोतेमान्द्रो (Am), Medicago falcata
Kode Banso, कोदे बन्सो, Eleusine indica,
KodeGhas कोदोघाँस, Wildmillet, Paspalum scrobiculatum
Nepali Speaking Practice through Books in Hindi and English
Master Hindi Speaking Through Indian Schools: Practical Phrases
Trigonometry- IIT, Math, Mock Test
Hyperbola - IIT, Math, Mock Test
Some Best Poem Of Jasraj Kirati जसराज किरातीका केही प्रख्यात कबिताहरु
Top Ten Poem Of Jagadish Ghimire जगदीश घिमिरेका केही प्रख्यात कबिताहरु
Some Famous Poem of Chandrabir Tumbapo,चन्द्रवीर तुम्बापोका केही प्रख्यात कबिताहरु
ADHURO PREM Lyrics in English – Axix Official
Mero Prem Lyrics in English – Axix Official
Rockheads | Ranga | Lyrics in English
Bardali by Sushant KC ft. Indrakala Rai – Story, Vibe & Meaning
असाध्धै गार्हो भयो garna laagdaa asadhhai garho bhayo. new nepali Best katha
त्यो बेलाको मजा अहिले सम्म याद छ ailey samma feel nabhako anubab feel bhayo
नेपाली स्वादको सान: घरमै बनाउनुहोस् स्वादिष्ट म:म: (Momo Recipe)
Turn Your Waste into Revenue: The Ultimate Guide to Selling Plastic Scrap