नेपाल एक कृषिप्रधान मुलुक हो र यहाँको ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड पशुपालन हो। पशुपालन व्यवसायको सफलताको सबैभन्दा ठूलो रहस्य भनेको पोषिलो र सुलभ घाँसको उपलब्धता हो। हालका वर्षहरूमा नेपाली किसानहरू माझ किम्बु घास (Mulberry Fodder) एक अत्यन्तै लोकप्रिय 'डाले घाँस' को रूपमा उदाएको छ।
यस लेखमा हामी किम्बु घाँसको परिचय, यसका फाइदाहरू, र व्यावसायिक खेती गर्ने तरिकाबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौं।
१. परिचय – किम्बु घास भनेको के हो?
किम्बु घास भनेको के हो? सामान्यतया हामीले किम्बुलाई फलको रूपमा मात्र चिन्दछौँ, तर पशुपालनको क्षेत्रमा यसको पात र कलिलो डाँठलाई उत्कृष्ट डाले घाँस मानिन्छ। यो एक बहुवर्षीय वनस्पति हो, जसलाई एक पटक लगाएपछि धेरै वर्षसम्म घाँस उत्पादन लिन सकिन्छ।
नेपालमा परम्परागत रूपमा खन्यु, नेभारा वा कुटमिरो जस्ता डाले घाँस खुवाउने चलन छ। तर, ती घाँसहरू बढ्न धेरै समय लाग्छ। यसैको विकल्पमा किम्बु घास र नेपियर घाँस जस्ता छिटो बढ्ने प्रजातिहरू आएका हुन्। किम्बु घास विशेषगरी बाख्रा, गाई र भैंसीका लागि "सुपरफूड" मानिन्छ किनभने यसमा पाइने पोषण तत्व अन्य स्थानीय घाँसको तुलनामा निकै बढी हुन्छ।
२. किम्बु डाले घाँसको पूर्ण परिचय
किम्बुको वैज्ञानिक नाम Morus alba हो र यो Moraceae परिवार अन्तर्गत पर्दछ। यो मुख्यतया रेशम खेती (Sericulture) का लागि प्रयोग गरिन्थ्यो, तर यसको उच्च पौष्टिकताका कारण अहिले यो पशु आहारको मुख्य स्रोत बनेको छ।
नेपालका कुन कुन ठाउँमा उपयुक्त?
किम्बु घाँसको सबैभन्दा राम्रो पक्ष भनेको यसको अनुकूलन क्षमता हो:
- तराई क्षेत्र: यहाँको गर्मी र ओसिलो हावापानीमा यो निकै छिटो फैलिन्छ।
- पहाडी क्षेत्र: समुद्री सतहबाट १५००-२००० मिटरसम्मको उचाइमा यसको खेती सफलतापूर्वक गर्न सकिन्छ।
- बेसी र खोंच: सिंचाइको सुविधा भएको बेसीहरूमा यो बाह्रै महिना हरियो रहन्छ।
किम्बु डाले घाँसको परिचय र फाइदा बुझ्दा यो स्पष्ट हुन्छ कि यसले सुख्खायाममा पनि पशुलाई हरियो घाँस उपलब्ध गराउन सक्छ।
३. किम्बु घासको मुख्य विशेषताहरू
पशुपालक कृषकहरूले किम्बु नै किन रोज्ने त? यसका केही विशेष गुणहरू तल उल्लेख गरिएका छन्:
- द्रुत वृद्धि: अन्य डाले घाँस वर्षमा एक वा दुई पटक मात्र काट्न मिल्छ भने किम्बुलाई उचित व्यवस्थापन गरेमा हरेक ३० देखि ४५ दिनमा कटान गर्न सकिन्छ।
- बहुउपयोगी: यसलाई हरियो घाँसको रूपमा सिधै खुवाउन सकिन्छ भने सुख्खायामका लागि सुकाएर वा साइलेज बनाएर पनि राख्न सकिन्छ।
- रोग प्रतिरोधी: यसमा अन्य घाँसको तुलनामा कीरा र रोगको प्रकोप निकै कम हुन्छ।
- कम पानीमा पनि बाँच्ने: एक पटक सरेपछि यसले मध्यम सुख्खापन सहन सक्छ, जसले गर्दा सिंचाइ कम भएका ठाउँमा पनि यो उपयुक्त छ।
किम्बु डाले घाँसको विशेषता र प्रयोग ले यसलाई आधुनिक पशुपालनको मेरुदण्ड बनाएको छ।
४. बाख्रा, गाई, भैंसीका लागि किम्बु घासका फाइदाहरू
पशुको स्वास्थ्य र उत्पादन क्षमता सिधै उनीहरूले खाने आहारमा निर्भर गर्दछ। किम्बु घाँसले निम्न फाइदाहरू पुर्याउँछ:
- उच्च प्रोटिन: किम्बुको पातमा १५% देखि २५% सम्म प्रोटिन पाइन्छ, जुन दानाको विकल्प हुन सक्छ।
- खनिज तत्व: यसमा क्याल्सियम, फस्फोरस र कार्बोहाइड्रेटको सन्तुलन राम्रो हुन्छ, जसले पशुको हड्डी बलियो बनाउँछ।
- दूध उत्पादनमा वृद्धि: गाई र भैंसीलाई किम्बु खुवाउँदा दूधको मात्रा र फ्याट (Fat) प्रतिशतमा सुधार आएको पाइन्छ।
- बाख्रा पालनको लागि उत्तम: बाख्राहरूले यसको पात निकै स्वाद मानी खान्छन्। बाख्राको लागि किम्बु घास कसरी लगाउने भन्ने कुराले बाख्राको तौल छिटो बढाउन मद्दत गर्छ।
५. नेपालमा किम्बु घास किन लगाउने? – कारण र सम्भावनाहरू
नेपालमा परम्परागत पशुपालनबाट व्यावसायिकतातर्फ मोडिन घाँस खेती अनिवार्य छ।
- चरन जमिनको अभाव: वनजंगलमा चराउन लैजाने ठाउँ कम हुँदै गएकाले खोरमै घाँस पुर्याउन किम्बु उत्तम विकल्प हो।
- दानाको मूल्य वृद्धि: बजारमा पाइने दाना निकै महँगो छ। किम्बु घाँसले ५०% सम्म दानाको खर्च कटौती गर्न सक्छ।
- खाली जग्गाको सदुपयोग: कान्ला, बारीको डिल र खेती नहुने भिरालो जग्गामा यो सजिलै लगाउन सकिन्छ।
नेपालमा किम्बु घास किन लगाउने भन्ने प्रश्नको उत्तर यसको कम लागत र उच्च प्रतिफल नै हो।
६. किम्बु घास खेती प्रविधि नेपाल (चरणबद्ध विधि)
व्यावसायिक सफलताका लागि सही खेती प्रविधि अपनाउनु जरुरी छ।
क) जमिन तयारी
जमिनलाई २-३ पटक गहिरो गरी जोत्नुपर्छ। झारपातहरू हटाएर माटोलाई खुकुलो बनाउनुपर्छ। प्रति रोपनी १०-१५ डोको राम्ररी कुहिएको गोबर मल मिसाउनु उपयुक्त हुन्छ।
ख) बीउ वा गाँठो (Cutting) रोप्ने तरिका
किम्बु प्रायः काण्ड (Stems) बाट सारिन्छ।
- ९-१० महिना पुरानो हाँगा छान्नुहोस्।
- करिब ६-८ इन्च लामो टुक्रा काट्नुहोस् जसमा ३-४ वटा आँखा (Nodes) हुन्।
- रोप्दा ४५ डिग्रीको कोणमा रोप्नुपर्छ ताकि पानी नजमोस्।
ग) सिंचाइ र मल व्यवस्थापन
रोपेको सुरुको अवस्थामा ओसिलोपना कायम राख्नुपर्छ। प्रत्येक कटानपछि थोरै नाइट्रोजनयुक्त मल वा झोल मल दिँदा पुन: पलाउन सजिलो हुन्छ।
७. किम्बु घास रोप्ने तरिका र हेरचाह
किम्बु घास रोप्ने तरिका र हेरचाह अन्तर्गत ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू:
- रोप्ने समय: असार-साउन (वर्षायाम) वा फागुन-चैत (सिंचाइ भएमा) उत्तम समय हो।
- दूरी: हारदेखि हारको दूरी ३ फिट र बिरुवादेखि बिरुवाको दूरी २ फिट राख्नु राम्रो मानिन्छ।
- कटाई: बिरुवा १ मिटर भन्दा अग्लो भएपछि पहिलो कटान सुरु गर्न सकिन्छ। फेदबाट ६-८ इन्च छोडेर काट्दा नयाँ पालुवा राम्रो आउँछ।
८. किम्बु घासको प्रयोग: हरियो, सुकाएको र साइलेज
किसानले घाँसको व्यवस्थापन निम्न तीन तरिकाले गर्न सक्छन्:
- हरियो घाँस: सिधै काटेर पशुलाई दिने। यो सबैभन्दा बढी पोषणयुक्त हुन्छ।
- साइलेज (Silage): घाँसलाई मसिनो पारेर हावा नछिर्ने गरी खाडल वा प्लास्टिकमा राखेर अमिल्याउने प्रविधि। यसले घाँस नहुने मौसम (पुस-माघ) मा काम दिन्छ।
- सुक्खा घाँस (Hay): पातहरूलाई छायामा सुकाएर धुलो बनाउने। यसलाई दानामा मिसाएर खुवाउन सकिन्छ।
९. अन्य घाँससँग तुलना (किम्बु vs नेपियर vs स्टिन्टो)
|
विशेषता |
किम्बु |
नेपियर |
स्टिन्टो |
|
प्रोटिन |
धेरै उच्च (१८-२५%) |
मध्यम (८-१०%) |
मध्यम |
|
प्रकार |
डाले घाँस (रुख) |
भुईँ घाँस |
भुईँ घाँस |
|
क्षेत्र |
पहाड र तराई |
मुख्यतया तराई/बेसी |
ओसिलो ठाउँ |
|
पुन: उत्पादन |
धेरै छिटो |
छिटो |
मध्यम |
१०. कृषकहरूका सोधिने प्रश्नहरू (FAQ)
१. के किम्बु घास हिउँदमा पनि हुन्छ?
हो, यदि सिंचाइको सुविधा छ भने किम्बु हिउँदमा पनि हरियो रहन्छ, यद्यपि यसको बढ्ने दर गर्मीको तुलनामा थोरै कम हुन्छ।
२. एक रोपनी जमिनमा कति घाँस उत्पादन हुन्छ?
राम्रो व्यवस्थापन गरेमा एक रोपनीबाट वार्षिक २००० देखि ३००० केजीसम्म हरियो घाँस लिन सकिन्छ।
३. कति दिनमा पहिलो कटान गर्न मिल्छ?
रोपेको करिब ५ देखि ६ महिनामा पहिलो कटान र त्यसपछि हरेक ४५ दिनमा घाँस काट्न सकिन्छ।
११. निष्कर्ष – किम्बु घास: नेपाली किसानको सुनौलो अवसर
किम्बु घाँस केवल एउटा वनस्पति मात्र नभई नेपाली पशुपालन क्षेत्रमा क्रान्ति ल्याउने आधार हो। कम खर्चमा उच्च गुणस्तरको दूध र मासु उत्पादन गर्न यो घाँस निर्विकल्प छ।
यदि तपाईं पनि बाख्रा पालन वा गाईपालनमा सफल हुन चाहनुहुन्छ भने, आजैदेखि आफ्नो खेतको कान्ला वा खाली जग्गामा किम्बु खेती सुरु गर्नुहोस्। यसले तपाईंको दानाको खर्च घटाउनेछ र पशुको स्वास्थ्य सुधार गरी आम्दानी दोब्बर बनाउनेछ।
लेखकको सुझाव: खेती सुरु गर्नुअघि स्थानीय कृषि सेवा केन्द्र वा नजिकैको घाँस नर्सरीबाट उन्नत जातको किम्बुको कलमी (Cuttings) संकलन गर्नुहोस्। शुभकामना!
Dudhe jhar (दुधे झार) , Dugdhika ( दुग्धिका) Euphorbia hirta Linn. Benefits and Uses
Branari (व्रणारी), Tridax procumbens Linn. Benefits and using Method
Ajmbari (अजम्बरी ), Parnabeej ( पर्णबीज) Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken Benefits and using methods
Punarnva (पुनर्नवा) Boerhavia diffusa Linn. Benefits and uses
Phaledo (फलेदो), Paribhadra (पारिभद्र) Erythrina variegata Linn. Using method, uses and Benefits
Poi Saag(पोइसाग), Potaki( पोतकी) Basella alba Linn. Benefits, uses and using method
Kokin, कोकिन, Erythroxylum coca
Kokum, कोकम, अमसुल, Kokam Butter Tree, Garcinia indica
Sano Kodo, सानो कोदो, श्यामक, Little Millet, Panicum sumatrense
Kodo, कोदो, कोद्रव, मडुवा, Millet, Eleusine coracana
Kote Mandro, कोतेमान्द्रो (Am), Medicago falcata
Kode Banso, कोदे बन्सो, Eleusine indica,
KodeGhas कोदोघाँस, Wildmillet, Paspalum scrobiculatum
Nepali Speaking Practice through Books in Hindi and English
Master Hindi Speaking Through Indian Schools: Practical Phrases
Trigonometry- IIT, Math, Mock Test
Hyperbola - IIT, Math, Mock Test
Some Best Poem Of Jasraj Kirati जसराज किरातीका केही प्रख्यात कबिताहरु
Top Ten Poem Of Jagadish Ghimire जगदीश घिमिरेका केही प्रख्यात कबिताहरु
Some Famous Poem of Chandrabir Tumbapo,चन्द्रवीर तुम्बापोका केही प्रख्यात कबिताहरु
ADHURO PREM Lyrics in English – Axix Official
Mero Prem Lyrics in English – Axix Official
Rockheads | Ranga | Lyrics in English
Bardali by Sushant KC ft. Indrakala Rai – Story, Vibe & Meaning
असाध्धै गार्हो भयो garna laagdaa asadhhai garho bhayo. new nepali Best katha
त्यो बेलाको मजा अहिले सम्म याद छ ailey samma feel nabhako anubab feel bhayo
नेपाली स्वादको सान: घरमै बनाउनुहोस् स्वादिष्ट म:म: (Momo Recipe)
Turn Your Waste into Revenue: The Ultimate Guide to Selling Plastic Scrap